Không ít người thắc mắc tiểu đường do đâu, có phải chỉ vì ăn nhiều đồ ngọt hay không. Thực tế, bệnh hình thành khi cơ thể không sản xuất đủ insulin hoặc không sử dụng insulin hiệu quả, khiến glucose tích tụ trong máu. Cơ chế này có thể liên quan đến tự miễn, di truyền, tình trạng đề kháng insulin, thừa cân, ít vận động và nhiều yếu tố khác tùy từng loại tiểu đường.
Sau khi ăn, carbohydrate trong thực phẩm được tiêu hóa và chuyển hóa thành glucose. Glucose đi vào máu rồi được vận chuyển đến các tế bào để tạo năng lượng. Insulin - hormone do tuyến tụy sản xuất - giúp quá trình này diễn ra thuận lợi và góp phần duy trì đường huyết ở mức phù hợp.
Tiểu đường xuất hiện khi cơ chế điều hòa glucose bị rối loạn. Cơ thể có thể thiếu insulin do các tế bào sản xuất insulin bị phá hủy hoặc vẫn tạo insulin nhưng tế bào đáp ứng kém với hormone này. Khi khả năng bù trừ của tuyến tụy không còn đáp ứng nhu cầu, đường huyết sẽ tăng.
Vì vậy, câu trả lời cho vì sao bị tiểu đường phụ thuộc vào loại bệnh và tình trạng của từng người chứ không thể quy về một nguyên nhân duy nhất.
▶️▶️▶️ Khám phá thêm tại đây: nguyên nhân gây ra tiểu đường
Rối loạn sản xuất hoặc sử dụng insulin có thể khiến glucose tăng cao trong máu
Ở người mắc tiểu đường type 1, hệ miễn dịch tấn công nhầm các tế bào beta của tuyến tụy - nơi sản xuất insulin. Khi các tế bào này bị phá hủy, lượng insulin giảm đáng kể và cơ thể không thể tự điều hòa đường huyết bình thường.
Một số đặc điểm di truyền có liên quan đến nguy cơ phát triển tiểu đường type 1. Tuy nhiên, mang yếu tố nguy cơ di truyền không đồng nghĩa một người chắc chắn sẽ mắc bệnh.
Các tác nhân môi trường cũng được nghiên cứu về khả năng góp phần kích hoạt phản ứng tự miễn ở những người có cơ địa nhạy cảm. Cơ chế chính xác vẫn phức tạp và không phải trường hợp nào cũng xác định được yếu tố khởi phát.
Do đó, ăn nhiều đường hay thừa cân không phải nguyên nhân trực tiếp gây tiểu đường type 1. Người mắc thể bệnh này thường cần insulin để thay thế lượng hormone mà cơ thể không còn sản xuất đủ.
▶️▶️▶️ Cập nhật thông tin hữu ích: lí do bị tiểu đường
Tiểu đường type 2 có cơ chế khác với type 1. Ban đầu, cơ thể vẫn có khả năng sản xuất insulin nhưng các tế bào cơ, gan và mô mỡ giảm đáp ứng với hormone này. Hiện tượng đó được gọi là đề kháng insulin.
Để duy trì đường huyết, tuyến tụy phải tăng tiết insulin. Khi tình trạng đề kháng kéo dài, các tế bào beta có thể không còn đáp ứng đủ nhu cầu của cơ thể. Lượng glucose trong máu vì vậy tăng dần và cuối cùng có thể đạt ngưỡng chẩn đoán tiểu đường.
Quá trình này thường diễn ra âm thầm. Đây là lý do bị tiểu đường type 2 nhưng một số người không nhận thấy bất thường trong thời gian dài và chỉ phát hiện khi xét nghiệm đường huyết.
Khả năng mắc tiểu đường type 2 chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố. Một người có thể có đồng thời nhiều yếu tố nguy cơ như:
Thừa cân hoặc béo phì, nhất là tích tụ nhiều mỡ vùng bụng.
Ít vận động hoặc thường xuyên ngồi trong thời gian dài.
Có cha mẹ, anh chị em ruột mắc tiểu đường.
Từng được xác định tiền tiểu đường.
Có tiền sử tiểu đường thai kỳ.
Tăng huyết áp, rối loạn lipid máu hoặc bệnh tim mạch.
Phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang.
Tuổi tăng cùng với các yếu tố chuyển hóa khác.
Một số yếu tố như tiền sử gia đình không thể thay đổi. Ngược lại, cân nặng, chế độ ăn và mức độ hoạt động thể chất có thể điều chỉnh để góp phần giảm nguy cơ.
Khi tìm hiểu tại sao lại bị tiểu đường, nhiều người cho rằng nguyên nhân chính là ăn đồ ngọt. Cách hiểu này chưa phản ánh đầy đủ cơ chế của bệnh.
Ăn đường không trực tiếp gây ra mọi loại tiểu đường. Tuy nhiên, thường xuyên sử dụng đồ uống có đường, bánh kẹo hoặc thực phẩm giàu năng lượng có thể khiến lượng calo nạp vào vượt nhu cầu. Nếu kéo dài, tình trạng này có thể góp phần gây tăng cân, tích tụ mỡ và làm tăng nguy cơ đề kháng insulin.
Vì vậy, giảm nguy cơ tiểu đường type 2 không chỉ đơn giản là kiêng đồ ngọt. Chế độ ăn nên được cân đối tổng thể, ưu tiên rau, thực phẩm giàu chất xơ, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn protein phù hợp, đồng thời kiểm soát khẩu phần cũng như hạn chế thực phẩm chế biến sẵn.
Khi mang thai, nhau thai tạo ra nhiều hormone cần thiết cho sự phát triển của thai nhi. Một số hormone có thể làm giảm độ nhạy của tế bào với insulin, khiến cơ thể người mẹ cần sản xuất lượng insulin lớn hơn để giữ đường huyết ổn định.
Nếu tuyến tụy không thể tăng sản xuất insulin đủ để đáp ứng nhu cầu, glucose trong máu sẽ tăng và tiểu đường thai kỳ có thể xuất hiện. Tình trạng này thường được phát hiện qua xét nghiệm sàng lọc trong thai kỳ.
Phụ nữ từng mắc tiểu đường thai kỳ có nguy cơ phát triển tiểu đường type 2 trong tương lai cao hơn. Do đó, sau sinh vẫn cần duy trì lối sống phù hợp và kiểm tra đường huyết theo hướng dẫn của bác sĩ.
Kiểm tra đường huyết trong thai kỳ giúp phát hiện sớm những bất thường cần theo dõi
Ngoài type 1, type 2 và tiểu đường thai kỳ, một số trường hợp tăng đường huyết có thể xuất hiện do bệnh lý hoặc tình trạng khác. Các bệnh làm tổn thương tuyến tụy có khả năng ảnh hưởng đến quá trình sản xuất insulin. Một số rối loạn nội tiết và bất thường di truyền cũng có thể liên quan đến tiểu đường.
Một số loại thuốc có khả năng làm tăng glucose máu ở những người nhất định. Tuy nhiên, người đang điều trị không nên tự ngừng hoặc thay đổi thuốc khi chưa trao đổi với bác sĩ. Nếu phát hiện đường huyết tăng, bác sĩ cần đánh giá tổng thể để xác định nguyên nhân và lựa chọn cách xử trí thích hợp.
Không phải tất cả nguyên nhân của bệnh tiểu đường đều có thể phòng tránh. Hiện chưa có biện pháp phòng ngừa chắc chắn đối với tiểu đường type 1, nhưng nguy cơ type 2 có thể được giảm bằng cách tác động vào những yếu tố có thể thay đổi.
Duy trì cân nặng phù hợp, vận động thường xuyên và hạn chế thời gian ngồi kéo dài là những biện pháp cơ bản. Chế độ ăn nên đa dạng, kiểm soát tổng năng lượng và ưu tiên các thực phẩm có giá trị dinh dưỡng phù hợp thay vì chỉ tập trung loại bỏ một nhóm thực phẩm.
Người thừa cân, có tiền sử gia đình mắc tiểu đường, từng bị tiểu đường thai kỳ hoặc đã được xác định tiền tiểu đường nên chủ động kiểm tra sức khỏe. Xét nghiệm giúp phát hiện rối loạn đường huyết ngay cả khi chưa có biểu hiện rõ ràng.
Hiểu tiểu đường do đâu giúp tránh quan niệm rằng bệnh chỉ xuất phát từ việc ăn nhiều đồ ngọt. Tùy từng thể bệnh, nguyên nhân có thể liên quan đến tự miễn, đề kháng insulin, suy giảm khả năng tiết insulin cùng các yếu tố di truyền, chuyển hóa và lối sống. Người có nhiều yếu tố nguy cơ hoặc nghi ngờ đường huyết bất thường có thể đến Bệnh viện Đại học Phenikaa để được bác sĩ thăm khám, thực hiện xét nghiệm và tư vấn phương án theo dõi phù hợp.